Sarajevo ovih dana ponovo živi film. Crveni tepih, međunarodne zvijezde, producenti, distributeri, selektori i novinari iz cijelog svijeta stvaraju sliku grada koji je jedno od važnih mjesta evropske kinematografije. Tu su obavezno i lokalni političari sa suprugama u prvim redovima. Ali već jutro poslije zvjezdane noći donosi mnogo sumorniju sliku: 2025. – jedan film. 2026. – zasad jedan. Za kinematografiju koja je u posljednjih četvrt stoljeća ostvarila rezultate kakve nemaju ni mnoge bogatije evropske zemlje, to je siguran znak potpune propasti domaćeg filma.

Šta rade susjedi: Broj završenih filmova varira iz godine u godinu, posebno u malim kinematografijama, pa je korisnije posmatrati produkcijski kapacitet kroz duži period. Okvirna godišnja slika posljednjih godina izgleda ovako:

Tabela govori više od hiljadu riječi političara koji smo ovih dana čitali po ovdašnjim medijima. 

Jedan podatk je zanimljiv - Bosna i Hercegovina ipak učestvuje u dvije do četiri značajnije međunarodne koprodukcije godišnje, što potvrđuje da bh. autori i producenti i dalje imaju evropske kontakte i reputaciju koja im omogućava ulazak u ozbiljne projekte. Bh. film nije izgubio međunarodni ugled – izgubio je domaću produkcijsku bazu koja bi taj ugled pretvarala u kontinuiranu proizvodnju.

Hrvatska i Slovenija: sistem donosi i međunarodni rezultat: Hrvatska i Slovenija su posljednjih godina među međunarodno najuspješnijim kinematografijama regiona, jer obje zemlje već godinama imaju uređene nacionalne filmske institucije, kontinuirane konkurse i podršku razvoju, proizvodnji i debitantima. Nebojša Slijepčević osvojio je 2024. Zlatnu palmu u Cannesu za kratki film „Čovjek koji nije mogao šutjeti", Igor Bezinović je 2025. filmom „Fiume o morte!" osvojio nagradu Tiger u Rotterdamu, a Slovenski filmski centar je Berlinale 2025. opisao kao najuspješniji za slovensku kinematografiju u posljednjih trideset godina – uz film „Little Trouble Girls" Urške Djukić i tri slovenska filma nominirana za Evropske filmske nagrade.

Nijedan filmski centar ne može administrativnom odlukom proizvesti remek-djelo, niti veći budžet garantuje Zlatnu palmu. Ali sistem – kao dio šire evropske prakse podrške filmu – omogućava da se svake godine proizvede dovoljan broj filmova iz kojih će se pojaviti međunarodno važni autori. Iza uspjeha Hrvatske i Slovenije stoje godine sistematske podrške, ne slučajnost.

Slovenija pokreće deset filmova u jednoj godini: ,Zemlja sa svega oko 2,1 milion stanovnika razvila je sistem kontinuirane proizvodnje uz aktivno učešće u koprodukcijama. Slovenski filmski centar je za 2025. najavio početak snimanja deset novih igranih dugometražnih filmova i četiri igrane serije, uz budžet od 12,35 miliona eura – naknadni pregled SFC-a pokazao je da je ukupno bilo raspoloživo 12,714 miliona eura. Slovenija u jednoj godini pokrene približno onoliko filmova koliko ih BiH u sadašnjim uslovima proizvede tokom nekoliko godina.

Nije problem u nedostatku talent: Bosna i Hercegovina tokom posljednjih dvadeset pet godina ima rezultate kakve bi poželjele mnogo bogatije evropske kinematografije: Oscar Danisa Tanovića za „Ničiju zemlju", Zlatni medvjed Jasmile Žbanić za „Grbavicu", nominacija za Oscara za „Quo Vadis, Aida?", te nagrade u Cannesu, Berlinu, Veneciji i Locarnu. Problem nije u autorima, nego u produkcijskom sistemu koji im ne omogućava kontinuitet. Bez stalne proizvodnje nestaju producenti, tehničke ekipe, scenografi, montažeri, dizajneri zvuka i cijeli lanac profesionalaca bez kojih kinematografija ne postoji. Jedan film godišnje znači da filmske industrije praktično nema.

Nismo samo na dnu regiona – na dnu smo evropske produkcije: Dok se proizvodnja u BiH smanjuje, Evropa proizvodi više filmova nego ikada: prema Evropskom audiovizuelnom opservatoriju, u 2024. je proizvedeno 2.514 dugometražnih filmova. Kipar je te godine proizveo tri, Malta dva, a Bosna i Hercegovina samo jedan – najmanje u cijeloj Evropi. Nije više riječ o zaostajanju za Srbijom, Hrvatskom, Slovenijom ili čak mnogo manjom Crnom Gorom. Bosna i Hercegovina je na samom dnu evropske filmske produkcije, upravo u trenutku kad evropska proizvodnja obara rekorde. Problem nije u evropskoj krizi filma. Očito je problem u BiH.

Pogledajmo novac:  Hrvatski audiovizualni centar raspolaže sa više od dvadeset miliona eura godišnje kroz programske aktivnosti i produkcijske poticaje. Slovenski filmski centar je u 2025. imao oko 12,7 miliona eura, Filmski centar Srbije oko deset miliona eura godišnje, a budžet Federacije BiH za film iznosi oko milion i po eura.

Bosna i Hercegovina nema državni filmski centar. Postoji samo Fondacija za kinematografiju Federacije BiH, sa sredstvima višestruko manjim – i to je fond jednog entiteta, ne nacionalni filmski fond. Iz istog novca finansiraju se i dokumentarni i kratki filmovi, animacija, razvoj projekata, koprodukcije i festivali, pa za nove igrane filmove ostaje samo dio ukupnih sredstava. Novac koji izdvajamo za film najmanji je u Evropi, a uz to imamo i blokadu rada Fondacije za kinematografiju od 2023. godine.

Države se ne razlikuju samo po novcu, nego po sistemu: Producent u Hrvatskoj ili Sloveniji može planirati projekat godinama unaprijed: zna koja je nacionalna institucija, kada su konkursi i kojim putem film ide od razvoja do distribucije, a nacionalni ulog koristi kao osnovu za prijavu Eurimagesu i evropskim fondovima. U BiH je upravo predvidivost postala najveći problem – a film je gotovo nemoguće razvijati bez višegodišnjeg planiranja. Film koji gledamo 2026. najčešće je počeo nastajati 2022. ili 2023. Kada sistem podrške stane na dvije-tri godine, posljedice se vide tek nekoliko godina kasnije. Upravo to danas gledamo.

Crna Gora pokazuje da veličina zemlje nije izgovor: Sa tek nešto više od 600.000 stanovnika, Crna Gora ima vlastiti Filmski centar, redovne konkurse za nacionalnu produkciju i koprodukcije, te sistem međunarodne promocije. Zemlja gotovo pet puta manja od BiH uspostavila je ono što BiH još nema – funkcionalnu nacionalnu filmsku instituciju. Nije presudna veličina zemlje. Presudno je imate li sistem. Danas je Crna Gora produkcijska sila za BiH.

Paradoks SFF-a: Bosna i Hercegovina ima Sarajevo Film Festival, jedan od najvažnijih festivala jugoistočne Evrope. Svake godine u grad dolaze producenti, fondovi, distributeri, sales agenti i selektori najvećih festivala, a razvijaju se projekti iz cijelog regiona. Sedam dana godišnje Sarajevo je filmska metropola – a zemlja domaćin festivala u to isto vrijeme proizvodi jedan vlastiti film godišnje. Teško je zamisliti precizniju ilustraciju jaza između međunarodnog ugleda bh. filma i odnosa domaćih institucija prema vlastitoj kinematografiji. Ostatak godine bh. film pokušava preživjeti.

Film kao najvidljivija umjetnost: Za male države, kulture i narode film je često najvidljivija umjetnost koju imaju.. Za mnoge u svijetu, Bosna i Hercegovina i danas znači prije svega ono što su o njoj saznali kroz filmove poput „Ničije zemlje" ili „Grbavice" – ne kroz izvještaje, statistike ili diplomatska press saopćenja članova Predsjedništva BiH . Male zemlje rijetko imaju vojnu, ekonomsku ili političku snagu da oblikuju sliku o sebi u svijetu. Film je jedan od moćnih alata sa kojim to mogu. Kada nestane kontinuirana filmska proizvodnja, ne nestaje samo industrija – nestaje i jedan od posljednjih načina na koji mala zemlja govori u svoje ime pred svijetom.

Povremeni veliki uspjeh može prikriti problem. Kinematografija nije zbir nekoliko autorskih karijera, nego kontinuirana proizvodnja: da bi se pojavio jedan veliki film, prvo morate proizvesti deset; da bi debitant postao ozbiljan autor trećeg filma, mora snimiti prvi i drugi; da bi producent napravio koprodukciju vrijednu nekoliko miliona eura, mora imati pouzdan nacionalni fond kao osnovu za prijavu Eurimagesu i evropskim programima. Bosanskohercegovačke koprodukcije pokazuju da producenti još znaju otvoriti ta vrata – problem je što sve češće ulazimo kao manjinski partner u tuđi film, umjesto da imamo sistem koji privlači druge kao partnere u naše filmove.

Nije ovo samo pitanje kulture:  Kinematografija nije samo umjetnost, nego i industrija: jedan dugometražni film zapošljava desetine, često i stotine ljudi, plaća hotele, transport, ketering, opremu, kostime, scenografiju i postprodukciju. Hrvatska, Srbija, Slovenija i Crna Gora film zato tretiraju i kao ekonomsku djelatnost i način privlačenja stranih ulaganja. Bosna i Hercegovina ima Sarajevo Film Festival, autore, producente, tradiciju, glumce, izuzetne lokacije i međunarodni ugled. Nema sistem koji bi sve to pretvorio u stabilnu domaću proizvodnju.

Od Oscara do jednog filma godišnje: „Udovac" Harija Šečića nije problem – naprotiv, pokazuje da bh. film i dalje ima energiju i ljude sposobne da naprave film uprkos sistemu. Problem je što ne bi smio biti događaj zato što je jedini, nego jedan od pet, sedam ili deset novih bh. filmova te godine. BiH nema deset puta manje autora, priča, talenta ili tradicije od Slovenije, niti deset puta manju reputaciju – to potvrđuju upravo naše koprodukcije. Ali bez vlastite produkcijske baze ta reputacija se polako troši.
Nakon Oscara, Zlatnog medvjeda, Cannesa, Berlina i Venecije, i nakon još jedne zvjezdane noći otvaranja Sarajevo Film Festivala, ostaje jedno neugodno pitanje. Nije više uopće pitanje hoćemo li ponovo imati bosanskohercegovački film u Cannesu, Berlinu ili Veneciji.

Pitanje je mnogo jednostavnije: hoćemo li, nastavi li se ovako, uopće imati bosanskohercegovački film?

(DEPO Portal/ak)