Jutrošnji novi požar na deponiji Uborak kod Mostara bio je ukupno sedmi u posljednje tri godine. Ova informacija dodatno ilustruje činjenicu o tome da deponija Uborak predstavlja školski primjer sistemskog i institucionalnog zakazivanja. 

Fokus donosi priču potkrepljenu mnoštvom podataka o tome kako je deponija Uborak postala ekološka bomba. Uborak je postao simbol ekološkog javašluka!

Deponija Uborak i požari od juna 2023. do juna 2026.

Spomenuti požari desili su se u vremenskom periodu juni 2023 – juni 2026. godine. Nastali su upravo zbog neadekvatnog zatrpavanja deponije Uborak raznim materijalima.

Tako je, primjerice, požar koji je izbio 18. juna 2023. godine zahvatio je odloženi komunalni otpad, dok je vatra u februaru 2024. godine izbila unutar dubljih slojeva deponije. Taj požar je potvrdio nakupljanje deponijskih gasova (metana) usljed lošeg održavanja odnosno nepostojanja ispravnog sistema vetilacije.

Požari koji su slijedili dešavali su se uglavnom tokom ljetnih perioda. To je dovodilo do neugodnih mirsa i dima koji se širio po Mostaru. 

Zašto istrage Tužilaštva HNK godinama tapkaju u mjestu?

Nakon posljednjih katastrofalnih požara u kojima je izgorjela reciklažna hala i hiljade nelegalno deponovanih guma MUP HNK i dežurni tužioci zvanično su pokrenuli kriminalističku istragu. Cilj je utvrditi da li je u pitanju namjerno podmetanje požara ili teški nemar unutar preduzeća.

Tužilaštvo HNK je u više navrata formiralo predmete “deponija Uborak”. I to povodom prijava Udruženja “Jer nas se tiče” protiv odgovornih osoba u Gradskoj upravi i menadžmentu JP Deponija. Prijave se odnose na ugrožavanje okoliša, nesavjestan rad u službi i odlaganje opasnog otpada. 

Međutim, ove istrage godinama tapkaju u mjestu ili rezultiraju donošenjem odluka o neprovođenju istrage zbog “nedostatka dokaza o namjeri”. Da će biti promjena i nakon kastrofalnog požara od ponedjeljka ostaje da se vidi.

Ilegalni počeci 1960-tih, prva blokada krajem 1980-tih godina

Deponija Uborak formirana tokom 1960-tih godina na lokalitetu Buđevci-Uborak. Na samom početku, radilo se o neuslovnoj, odnosno praktično divljoj deponiji na koju se otpad odlagao bez ikakvih inženjerskih ili ekoloških studija. 

S druge strane u samoj okolini deponije nije bili kuća. Prigradsko mostarsko naselje Vrapčići bilo je znatno manje i fizički potpuno odvojeno od lokaliteta odlagališta otpada.

Tokom 1970-tih godina, gradske vlasti su donijele odluku o zvaničnom proglašenju Uborka za centralnu gradsku deponiju. Upravljanje se povjerava tadašnjem jedinstvenom opštinskom komunalnom preduzeću. No raazliku od nekih kasnijih vremena u ukupnom otpadu tada je dominirao biorazgradivi i organski otpad.

No, 1980-te godine za sobom donose veće probleme. Tokom tih godina pa do saog predratnog perioda na deponiju je odloženo blizu tri miliona kubika otpada. Deponija Uborak postaje regionalno odlagalište koje prima otpad ne samo iz Mostara, već i iz okolnih opština.

Prva blokada u aranžmanu mještana zbog deponije Uborak nije se desila tek 2019. godine, o čemu su mnogi mediji izvještavali, već krajem 1980- tih godina! Jednako kao i 2019. stanovnici Mjesne zajednice Vrapčići su krajem 80-tih potpuno blokirali ulaz u deponiju. Tvrdili su da morfologija terena ne udovoljava ekološkim kriterijima.

Izdavanje i povlačenje okolišnih dozvola u proteklim godinama i tužbe

Glavni preokret i eskalacija krize u posljednjem periodu počinju 2019. godine, kada su građani okupljeni oko Udruženja “Jer nas se tiče” blokirali deponiju. Učinili su to nakon saznanja da se na na deponiju odlaže opasni medicinski, životinjski i dehidrirani mulj s mostarskog prečistača otpadnih voda.

Federalno ministarstvo okoliša i turizma je u nekoliko navrata izdavalo pa ukidalo okolinske dozvole pod pritiskom tužbi.

Tako je, primjerice, u prvih je desetak dana decembra 2022. Kantonalni sud u Sarajevu poništio dva dokumenta koje je donijelo Federalno ministarstvo okoliša i turizma (tada na čelu sa Editom Đapo). 

Najprije je poništen Plan prilagođavanja upravljanja otpadom za regionalnu deponiju Uborak a zatim je poništena i okolinska dozvola za ovu deponiju.

Treba podsjetiti i na to da ovo ministarstvo 17. avgusta 2025. zaprimilo rješenje Federalne uprave za inspekcijske poslove kojim se zabranjuje odlaganje miješanog komunalnog otpada na dijelu deponije Uborak.

Politička i institucionalna blokada: “Ping-pong na relaciji Mostar – Vlada FBIH"

Mostar godinama nije imao Gradsko vijeće i to od 2012. do 2021. godine), što je onemogućilo donošenje novog Prostornog plana i iznalaženje nove, adekvatne lokacije za deponiju.

Gradsko vijeće Mostara 27. novembra 2007. godine donijelo je odluku o osnivanju Javnog preduzeća za upravljanje komunalnim otpadom pod nazivom J.P.“ Deponija“ d.o.o. Mostar.

Federano ministarstvo okoliša i turizma dana u junu 2009. godine tek donosi okolinsku dozvolu za deponiju Uborak. Odjel za urbanizam i građenje Grada Mostara izdaje urbanističku saglasnost tek 15. jula 2011. godine. Ovi datumi govore da se lokalnim i federlanim vlastima nije nešto posebno žurilo.

A onda dolazi zastoja, iz razloga što vlasnici traže izvlaštenje i kuća koje nisu bile predmet eksproprijacije. Dolazi od zastoja u eksproprijaciji zemljišta. Nakon toga Grad Mostar odnosno počinje radove na izgradnji nove deponije Uborak-Buđevci. Međutim, na zahtjev firme „Generalservis“ Sarajevo kao jednog od dioničara stare deponije federalni inspektor poništava izdatu dokumentaciju.

Godina je 2013. i tek tada Federalno ministarstvo prostornog uređenja izdaje Gradu Mostaru urbanističku saglasnost. Međutim, Generalservis pokreće upravni spor kod Kantonalnog suda u Sarajevu, a sud poništava rješenje i vraća predmet prvostepenom organu na ponovni postupak.

Kako na Federalnom nivou ne postoji Zakon o legalizaciji izgrađenih objekata, Federalno ministarstvo prosljeđuje predmet Gradu Mostaru na rješavanje. No, Grad Mostar vraća predmet Fedralnom ministarstvu, smatrajući da nema nadležnosti za postupanje, tako da je ishod ponovni zastoj.

Vlada Federacije BiH potom daje saglasnost Gradu Mostaru da vrši privremeno odlaganje komunalnog otpada na lokaciji Uborak. Federalna vlada prenosi nadležnost, a Kantonalno ministarstvo potom donosi odobrenje za građenje Deponije krutog otpada u Mostaru.

Deponija Uborak i upozorenja Ureda za reviziju institucija FBiH

Ured za reviziju instituacija FBiH u svojim izvještajima upozoravali su da se sredstva za deponiju Uborak troše na “krpljenje” i parcijalna proširenja kapaciteta umjesto na konačnu zatvaranje i ekspresnu rekultivaciju starog odlagališta.

- Sredstva koja Grad Mostar prikuplja po osnovu ekoloških taksi i kredita međunarodnih institucija (poput Svjetske banke) često se ne implementiraju namjenski za sanaciju procjednih voda i filtera na deponiji - navodili su iz Ureda za reviziju institucija FBIH.

Revizorski nalazi ukazivali su i na potpunu odsutnost dugoročne vizije upravljanja otpadom na kantonalnom i gradskom nivou, zbog čega se Mostar konstantno nalazi na ivici komunalnog kolapsa

Ured za reviziju institucija FBiH posljednji revizorski izvještaj o JP Deponija objavio je za 2018. godinu. Međutim, lani su objavili izvještaj o tome da li je i u kojoj mjeri postupljeno po preporukama izdatih 2019. godine

Ustanovili su da je za sedam godina realizovano tek sedam od 12 preporuka, da četiri nisu realizovane, dok za jednu preporuku nije izvršena ocjena.

(Fokus.ba/DEPO PORTAL/au)